24/10/2018

 

Ձեզ ավետիս, որ տխրության օրը երկար մնալու չէ, / Եթե ուրախն արագ անցավ, տխուրն էլ հար մնալու չէ։ (Հաֆեզ)
Բովանդակություն
Clock
News > Ջամշիդ Խանյանի Դելավարի մարեն պատմվածքը


  տպագրել        ուղարկել ընկերոջը

Ջամշիդ Խանյանի Դելավարի մարեն պատմվածքը

Ջամշիդ Խանյան

Ժամանակից իրանցի հայտնի արձակագիր, դրամատուրգ և մանկագիր Ջամշիդ Խանյանը ծնվել է 1961թ. Իրանի հարավում` Պարսից ծոցի ափում գտնվող նավթարդյունաբերության կենտրոն համարվող Աբադան քաղաքում, որն Իրանում իսլամական հեղափոխության ընթացքում կարևոր դեր ուներ, իսկ իրան-իրաքյան պատերազմի ընթացքում թշնամու գլխավոր և առաջին թիրախներից էր: Թերևս այս հանգամանքով է նաև պայմանավորված, որ Խանյանի ստեղծագործությունների հիմնական թեմաները հենց նշյալ խոշոր իրադարձություններն են: Նա սկսել է ստեղծագործել անցյալ դարի 80-ականներից: Խանյանի պատմվածքների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1993թ., իսկ երկրորդը` ՙԽաղ արգելված գծի վրա՚, 1996թ.: Գրողի առաջինª ՙՆա՚ վեպը տպագրվել է 1997թ., որի թեման Իսլամական հեղափոխությունն է, իսկ ՙԵրկրի մանկությունները՚ և ՙՍաբուր՚ վեպերի թեման` պատերազմը: 1987-97թթ. միաժամանակ նա գրել է բազմաթիվ դրամատիկական գործեր, այդ թվում` ՙԲաբուր՚, ՙԵղեգնյա հյուղակի վրա՚, ՙԿարկին՚, ՙՉորրորդ նամակը՚, ՙՊարոն Ք-ի սպանությունը՚ և այլն, որոնք բազմիցս բեմադրվել են Թեհրանում և երկրի այլ խոշոր քաղաքներում: Նրա պիեսները շահել են 1999թ. Գերմանիայի Մուլհայմ քաղաքի միջազգային փառատոնի և իրանական տարբեր մրցանակներ:

2000թ.-ից ի վեր նա լիովին տեղափոխվել է մանկապատանեկան գրականության ոլորտ: Մի առիթով այս առնչությամբ նշել է, թե պարծենում է իր մանկագիր լինելով, ընդգծելով, որ մեծահասակների համար գրված գործերը շատ լուրջ չընդունեն: Այս ոլորտում նրա ստեղծագործությունները ևս արժանացել են բազմաթիվ, այդ թվում նաև մանկական ամսագրերի կողմից սահմանված մրցանակների, որոնցից են` ՙՇնաձուկը՚, ՙՍպիտակ աչքերով կատուների գիշերը՚, ՙԱյն գիշերը, երբ ծղրիդը չերգեց՚, ՙՓղակրիան՚, ՙԱրիացիները՚, ՙԲաբուրի գեղեցիկ սիրտը՚, ՙԱրևմտյան յոթերորդ հարկը՚ և այլն:

 Ստորև ընթերցողի ուշադրությանն ենք ներկայացնում հեղափոխական պայքարի թեմայով Խանյանի առավել հայտնի պատմվածքներից ՙԴելավարի մարեն՚, որը տեղ է գտել ՙԺամանակակից գրականության ընտրանի՚ մատենաշարի Ջամշիդ Խանյանի պատմվածքների ժողովածուում:

 

 

Դելավարի մարեն

 

 

ՙԴելավարի մարե կարմիր դեյրա± ես հագել, կանաչ գլխաշո±ր կապել:

Ժամանակն ա:

Ըչի± ժամանակը:

Հենց էս կարմիր դեյրա հագնելու, կանաչ գլխաշոր կապելու՚:

Ողջ գիշերըª մինչև վաղ լուսաբաց, նարգիլե էր ծխում:

Լուսաբացին, նախքան աքաղաղի կանչելը, երբ տեսավ երկնքի սպիտակելը, նարգիլեն հենելով պատին վեր կացավ, գնաց դեպի ջրի ծորակը` մայրի ծառի մոտ, կատարեց աղոթքի ձեռնլվան: Ապա վերադարձավ սենյակ, ծալքի վրայից վերցրեց չադրան, գցեց գլխին, աղոթքի փոքրիկ գորգը փռեց ու կանգնեց աղոթքի:

Աղոթելուց հետո, վախ ընկավ սիրտը. ՙԲա որ չհասնեմ՚:

Շտապ մոտեցավ մետաղյա սնդուկին, մի շրջազգեստ հանեց` կարմիր ու երկար (ՙհենց էս շորը՚), հագավ այն սև շրջազգեստի փոխարեն: Գլխին գցեց կանաչ գլխաշոր` սևի փոխարեն (ՙհենց էս գլխաշորը՚): Երկու թաշկինակ վերցրեց` դեղին ու նարնջագույն, փակեց մետաղյա սնդուկի դուռը և կողպեց: Աղջիկների` Հալիմեի ու Հանիեի վրայի ծածկոցը քաշեց, մինչև վզները ծածկեց: Կռացավ, երեք պատրույգանի նավթավառի պատրույգները մի քիչ էլ իջեցրեց: Նավթավառին դրված էր թեյնիկը, վրան` թրմիչը: Ուղիղ կանգնեց: Սենյակում լուռ լուսումութ էր տիրում:

ՙԲա որ վերջի±ն հասնես՚:

Անցավ մեծ շրջանակի մեջ դրված Դելավարի լուսանկարի մոտով ու սենյակից դուրս թռավ:

ՙԴելավարի մարե¯ հմի ո±ւր ես ըտենց վռազում՚:

Հարսանի¯ք:

Հարսանի±ք, էս լուսաբացի±ն՚:

Աքաղաղը կանչեց:

ՙՀմի հա էլ դես-դեն կընկնես ու չես հասցնի՚:

Հենց դուրս եկավ, փողոցի առավոտյան զովը նրա դեմքի նուրբ մաշկը զվարթացրեց:

 

ՙՉե±ս մրսում, պիտի մի բան հագնեիր էս կարմիր դեյրայի վրայից:

Ցու±րտ, վառվում եմ, կրակ ա ընգել ջանս` ոնց որ բաղնիքի քուրա՚:

 

Ողջ գիշեր, մինչև լուսաբաց հայացքը գամել էր մի կետի, երբ կոպերը ծանրանում էին, ցնցվում էր, կամ ոտքերը շարժում, խոր շունչ քաշում ու կրկին նարգիլեի փողը մոտեցնում շուրթերին և հայացքը հառում անորոշ մի կետի, որը, հայտնի չէր, թե երևակայությամբ ուր էր տանում նրան: Այդ վիճակում նրա աչքերը նմանվում էին ձկան հարթ ու խոնավ աչքերի, որոնք կարծես, թե հառել էր դիմացի խոնավ տարածությանը:

ՙԴելավա¯ր, Դելավա¯ր, բալես, տեսնում ե±ս ճակատագիրն ինչ խաղ ա խաղում:

Դելավարի մարե քեզուքե±զ ես խոսում:

Դելավարի հետ:

Մինչև հիմա±:

 Հա, մի¯նչև հիմա՚:

Նրա համար ՙմինչև հիմա՚ նշանակում է այն օրը, երբ Զաբիհը` կապիտան Հաջ Ղորբանի տղան, շտապ եկել և նրանց դարպասի դուռը թակել էր գնդացրի կրակահերթի պես:

ՙՈնց որ երեկ էր:

Մի ամբո¯ղջ տարի ա անցել:

Ոնց որ երեկ էր:

Թխկ, թխկ, թխկ, թխկ՚:

Դելավարի մարեն բակում նստած, դանակի ոսկրյա բռնակը դրել էր ոտքի երկու մատի արանքում և միսը քաշելով դրա ուղղահայաց սուր շեղբին, փոքր-փոքր կտորներով կտրատում, դնում էր սկուտեղի մեջ` ճաշվա ՙղորմեսաբզիի՚  համար:

ՙԹխկ, թխկ թխկ, թխկ՚:

Դռան թակոցից սրտիս սինը շուռ էկավ:

Դելավարի մարե, հո տեղյակ չէի±ր:

Կան բաներ, որոնց լուրն աներևույթ մի ուժ հասցնում է մարդու սրտին: Դելավարի հոր տասներեք մետրից ընկնելու լուրն էլ աներևույթ ուժերը հասցրին: Էդ օրն էլ էսպես սրտիս սինը շուռ էկավ, հետո նոր, Մաշարից գործընկներն էկան ու ասեցի¯ն՚:

 

ՙԹխկ, թխկ, թխկ, թխկ՚:

Դանակի ուղղահայաց շեղբը միսը կտրատում էր, մինչև որ հանկարծ ձեռքն անշարժացավ, սարսուռ անցավ մարմնով.

ՙՍեյդ Աբբաս, աղաչում եմ՚:

 Ապա բարձրաձայն կանչեց.

- Հանիա¯, Հալիմա¯ մեկնումեկդ էդ դուռը բաց արեք:

Հանիեն սենյակից դուրս ցատկեց: Դելավարի մարեն հայացքը դեպի նրան դարձրեց.

- Կամաց, անիծվես դու:

Հալիմեի մի ոտքը սենյակի շեմին, մյուսը բակում էր.

- Մարե, Դելավարն ա, որ էտենց թակում ա դուռը:

Անշարժացած մսի կտորը քաշում է դանակի սուր շեղբին: Միսը ճեղքվում, երկու կտոր է լինում, փոքր կտորը գցում է սկուտեղի մեջ: Երբ ուզում է մսի մյուս կտորը քաշել դանակի շեղբին, կապիտան Հաջ Ղորբանի տղան, զոհաբերվող ոչխարի նման, որ փախչում է մսագործի ձեռքից, իրեն գցում է բակի մեջտեղը: Դանակի սուր ծայրը, նշտար դառնալով, մսի մեջ մտնելու փոխարենը մտնում է Դելավարի մարեի բութ մատը:

 

ՙՄիտս չի գալի:

Չպիտի էլ միտդ գա: Երբ կապիտան Հաջ Ղորբանի տղայի բերած լուրը նշտարի պես սիրտս խոցեց, դրա դեմ մատի կտրվելն ինչ ա որ:

Ոնց որ թե էրեկ լիներ՚:

Դելավարի մարեի մատից արյուն էր հոսում, ներկում դանակի շեղբը, սահում մինչև ոսկրյա բռնակը, մինչև ոտքի մատները, մինչև գետին:

 ՙՈ¯վ վերջին Էմամ, ի±նչ էլավ բալիս՚:

Կապիտան Հաջ Ղորբանի որդին շնչասպառ էր եղել: Դելավարի մարեն դիմելով Հալիմեին, գոչեց.

- Ջո°ւր, աղչի, ջուր բեր:

 

ՙԽեղճը ոնց որ գլուխը կտրած հավ լիներ՚:

 

Հանիեն ոտքի վրա մնալու համար կառչեց պատին: Հալիմեն բաժակով ջուր բերեց, տվեց Դելավարի մարեին: Նա բաժակով ջուրը դողդոջուն ձեռքով մեկնեց Զաբիհին.

- Խմիր, խմիր բալա ջան:

Զաբիհը բաժակը մի կողմ հրեց.

- Մարե, ջուրն ինչ եմ անում:

 

ՙՉարագուշակ լուրը վառված խնկի հոտ ունի և նախքան լսելը հոտն առնում ես: Կապիտան Հաջ Ղորբանի խեղճ տղեն, ման էր գալիս` մի ձև գներ, որ ասեր, թե Դելավարս զոհվել ա՚:

 

Զաբիհը գլուխն ուսերի մեջից կախել էր և ձեռքերով հենվել հատակին, որպեսզի հայացքը փախցներ Դելավարի մարեի հայացքից: Դելավարի մարեն ասաց.

- Խոսիր, խոսիր բալես:

Զաբիհը, թվում է թե, ցանկանալով դուրս գալ այդ չարագուշակ լուրի պատճառով ստեղծված դժվար կացությունից, մեկ շնչով հայտնում է.

- Ոստիկանների ծուղակն էինք ընկել: Ուրիշ ճար չկար, նրանց դեմ տվինք պատին ու սկսեցինք գոռալ մեր կարգախոսները: Նրանք կրակեցին: Ճամփա բացվեց: Մենք փախանք դեպի կողքի փողոցները: Տեսա, որ Դելավարը մտավ փակ փողոց: Չպետք ա գնար: Պետք ա տեսներ պատի վրայի բազմապտկման նշանը: Չտեսավ: Չտեսավ: Մի ոստիկան ընկավ հետևից: Հետո իմացա, որ ՙպարոն Ջաբերին՚ էր: Մարե, նա մի Շեմր ա , որ Շեմր չլիներ էդպես

 

Դելավարի մարեն ինքն իրեն կրկնեց.

ՙՄարե, նա Շեմր ա, որ Շեմր չըլներ էդպես՚

 

ՙԳոռացի Դելավա¯ր, Դելավա¯ր, անօգուտ էր, անօգուտ էր, անօգուտ՚£

Բաժակը Դելավարի մարեի ձեռքից ընկավ ու հազար կտոր եղավ:

- Մի լացի, խոսքդ ասա:

- Մտածեցի` ինչ լինելու ա, թող ըլնի, գնացի դեպի էդ փողոցը: Շեմր Ջաբերին կայնել էր Դելավարի գլխավերևում ու հայացքը հառել նրա աչքերին: Էդ անաստվածը ՙԿոլտով՚ կրակել էր Դելավարի վրա: Ո±վ կասեր, թե կխփի, ո±վ կմտածեր խփեց, խփեց, խփեց, խփեց

Դելավարի մարեն մրմնջաց.

ՙԽփեց, խփեց, խփեց, խփեց՚

Եվ բարձրաձայն ասաց.

- Շատերին էի ապսպրել, որ գտնեն նրա հետքերը: Ում հասնում, ասում էի: Մինչև որ մի օր կապիտան Հաջ Ղորբանի տղին կանչեցի: Ու գնացինք: Նրան ցույց տվեց:

Ասեց` էս հենց էն Շեմրն ա: Գնացի նրա կողմը: Ուրիշ ոստիկանների հետ կայնած էր: Կայնեցի ճիշտ դեմն ու նայեցի: Նայեցի: Սև, շոռող աչքեր ուներ: Աչքեր, որոնցում մազաչափ խիղճ ու գութ չկար: Էնքան արուն էր տեսել ու թափել, որ դրանցում արուն կար: Մսոտ էր ու լենճակատ` իսկ և իսկ եզ: Բրդանման բեղերը թափվել էին մինչև դնչի փոսը:

- Պառավ շուն, էն կողմ գնա, տենամ:

- Դու սպանել ես իմ Դելավարին:

Ջաբերին երկու մատը խրելով մեջքին կապած փամփշտակալի մեջ, մյուս ձեռքով նշան արեց կողքին կանգնած զինվորին.

- Սրան ռադ արա գնա, արդեն արունս եռացնում ա:

Զինվորը զենքով եկավ դեպի Դելավարի մարեն, իսկ նա հետ-հետ գնալով գոռում էր.

- Քո հմար կարմիր շոր կկարեմ ու կսպասեմ, կսպասեմ, մինչև էն օրը հասնի, երբ պիտի հագնեմ: Վախեցի, վախեցի էդ օրվանից: Վա¯յ աման, ի¯նչ կանեմ:

Ջաբերին շրջվեց, վառեց ծխախոտն ու ծուխը ներս քաշեց:

 

ՙՈւրեմն էդ կարմիր շորի պատմությունը, հենց էն տարվա պատմությունն ա:

Իմ համբերության ու տոկունության պատմությունն ա:

Լավ, հմի էս առավոտ ծեգին ո±ւր:

Մի±թե չես իմանում:

Ինչի± մասին, Դելավարի մարե:

Էն Շեմրին կախաղան բարցրացնելու:

Ջաբերի±ն:

Հա, որոշված ա, որ հենց էսօր պիտի սպանեն, էն վերևում` արձանի մոտ:

Նայիր, Դելավարի մարե, տես հրապարակն ինչ մարդաշատ ա, շտապի՚:

Դելավարի Մարեն քայլերն արագացրեց, զեփյուռը խաղաց նրա կարմիր շորի դարսի մեջ:

ՙՏեսնում ե±ս Դելավար, տեսնում ե±ս բալես, ոնց որ նա աչքերիդ մեջ նայելով գնդակը մտցրեց կրծքիդ մեջ, հենց էնպես էլ ես կնայեմ նրա աչքերին ու կասեմ` միտդ ա±, որ քեզ ասեցի, թե քո օրը որ հասնի, իմ հմար կարմիր դեյրա կկարեմ: Ասեցի, որ կսպասեմ մինչև էդ օրը գա` հագնեմ: Հիմա էդ օրն էկել ա: Կնայեմ սև շոռող աչքերիդ մեջ ու կասեմ: Հենց էն աչքերի, որոնց մեջ կորեկի չափ անգամ գութ ու խիղճ չկա: Ապա, երբ կախաղանի վերևում թպրտա, թաշկինակը ձեռս կառնեմ ու կխաղացնեմ: Ա¯խ, Դելավար, Դելավար ինչ գիշերներ եմ լուսացրել, հենց էս առավոտվա հույսով: Ա¯խ, թե ընչեր եմ քաշել, ա¯խ Դելավար:

 

ՙԴելավարի մարե շարժվիր, արագացրու, ոնց որ ուզում են կախաղանի պարանը քաշեն՚:

Դելավարի մարեն ճեղքեց ամբոխի շարքերը.

- Ճամփա տվեք, ճամփա տվեք, ճամփա բացեք, էս Դելավարի մարեն ա:

Դելավարի մարեն մտավ ժողովրդի մեջ:

- Դելավարի մարե գոռա, ասա թող սպասեն, ասա թող չշտապեն:

Դելավարի մարեն գոռաց.

- Սպասեք, սպասեք:

Բազմությունը ճեղքվեց: Դելավարի մարեն հասավ կախաղանի մոտ: Պարանը գցել էին Ջաբերիի վիզը: Կանգնեց, շնչասպառ էր լինում:

- Ասա, Դելավարի մարե ասա’:

Նա ասաց.

- Համբերեք, ես Դելավարի մարեն եմ, էս անաստվածն իմ Դելավարին սպանել ա:

Կախաղանի պարանի մյուս կողմում կանգնած երիտասարդը մոտեցավ.

- Ի±նչ ա, Դելավարի մարե:

Դելավարի մարեն չգիտեր ի±նչից, որտե±ղից սկսեր` անհամբեր էր:

- Դելավարի մարե, ուզածդ ասա: Իրա հետ խոսալու բան ունես, ասա:

- Ո±ւմ հետ:

- Ջաբերիի հետ, ըտենց չի±:

- Հա, ըտենց ա, ըտենց ա:

Պարանը բռնեց ու երիտասարդին դիմելով, ասաց.

- Բալես, աղաչում եմ, ցած բեր, բեր էստեղ, դրան էրկու խոսք ունեմ ասելու:

Երիտասարդը շփոթված էրª երկմտանքի մեջ, Դելավարի մարեն ասաց.

- Երկու բառ

Բազմության մեջ փսփսոց բարձրացավ.

- Դելավարի մարեն ա:

- Բերեք, թող իրա ասելիքն ասի:

Երիտասարդը գնաց, մյուսին ինչ-որ բան ասաց: Նա գլուխը կախեց ու լռեց: Հետո, բարձրացնելով, երիտասարդի ականջին շշնջաց և նա վերադարձավ: Երկու հոգի գնացին, Ջաբերիի թևերի տակ մտան, բերեցին Դելավարի մարեի մոտ և երիտասարդն ասաց.

- Մարե, ասելիքդ ասա:

Դելավարի մարեն, Ջաբերիին մոտիկից տեսնելով, ընկրկեց և հայացքը հառեց նրան. ՙԲա ու±ր են էն աչքերդ, էն լպիրշ համարձակությունդ, էն աչքերը, որոնցում կորեկի չափ խիղճ ու գութ չկար: Բա ու±ր են էն աչքերը, էն մսակալած անտաշ բոյբուսա±թդ, որով պարծենում էիր, ու±ր ա՚:

- Դելավարի մարե ասա, խոսա, մի բան ասա:

Ջաբերին գլուխը կախել էր, ուսերը ցնցվում էին: Դելավարի մարեի հայացքը դեռ հառած էր նրան. ՙԻ±նչ ասի սրան, որ բոլորից գթասրտություն ու բարություն ա մուրում՚:

- Դելավարի մարե, ի±նչ եղավ, ընչի± ասելիքդ չասեցիր:

ՙէս էն չէ±ր, որ Դելավարիս աչքերի մեջ նայելով գնդակները դատարկեց նրա կրծքի մեջ: Չէ, էս Ջաբերին չէր, էս ոչինչ էլ չէր, ոչինչ՚:

 

Դելավարի մարեն գնաց: Գնաց ու չտեսավ, որ էն վերևից կախվածը ճոճվում ու նրա գնալուն է նայում


11:22 - 09/08/2018    /    համար : 710562    /    ցուցադրության քանակը : 19