18/12/2018

 

Ադամորդիք մեկը մյուսի մասնիկներն են համարվում, Ստեղծված են բոլորը մեկ նախանյութից աշխարհում, Եթե մարմնի մի անդամը հիվանդանա դիպվածով, Այլ մասերը չեն ունենա առողջ վիճակ ապահով. Եթե լինես ուրիշների տանջանքներին անտարբեր, Ճիշտ չի լինի, եթե կրես մարդ անունը պատվաբեր։ (Սաադի)
Բովանդակություն
Clock
Փարվին Էթեսամի

 

 

Փարվին Էթեսամի

 

            Մարտի 15-ին Իրանում նշվելու է այդ երկրի հանրաճանաչ բանաստեղծուհի, տաղանտավոր պոետ Փարվին Էթեսամիի ծննդյան տարելիցը: Բանաստեղծուհին ծնվել է 1906 թվականի մարտի 15-ին (իրանական արեգակնային տոմարի 1285թ. էսՖանդի 25-ինԹավրիզում: Նրա հայրըª ՅուսեՖ Էթեսամին« ականավոր գրականագետ էր, ինչի շնորհիվ մանուկ հասակից աղջնակը հաղորդակցվում էր մեծ բանաստեղծների կյանքին ու ստեղծագործություններին: Մանկության և պատանեկության տարիներին Փարվինը  հոր հետ հաճախ էր ճամփորդում Իրանի տարբեր նահանգներ և արտասահմանª դաստիարակվելով ու կրթվելով ժամանակի գիտնականների և գրականագետների հետ կենդանի շփումներից: Հոր հետ տեղափոխվելով Թեհրան, Փարվինը կրթություն ստացավ տեղի ամերիկյան դպրոցում« որից հետո ամուսնացավ իր հորեղբոր որդու հետ: Ամուսնու հետ տեղափոխվեցին Քերմանշահ քաղաք« սակայն Փարվինը երկու ամիս հետո վերադարձավ հայրական տուն« իսկ ինն ամիս հետոª պաշտոնապես ամուսնալուծվեց: Ապրելով գրական և հոգևոր ընտանիքումª Փարվինի նուրբ բանաստեղծական հոգին չէր կարող համակերպվել ոստիկանին հարիր կարգ ու կանոնով ապրող, աշխարհիկ վայելքներով տարված ոստիկանի հետ և բնականաբար նրանց ամուսնությունը դատապարտված էր:  Նա որոշ ժամանակ աշխատեց Թեհրանի բարձրագույն ինստիտուտումª որպես գրադարանավար և շարունակում էր ստեղծագործել« սակայն շուտով ծանր հիվանդացավ և 1941 թվականի ապրիլի 6 - ին կնքեց իր մահկանացուն: Նրա մարմինն ամփոփված է Ղոմում գտնվող Փեհլևիների ընտանեկան գերեզմանատանը` հոր կողքին:

            Փարվին Էթեսամին բանաստեղծություններ գրել է դեռևս յոթ տարեկան հասակից: Նրա բնածին տաղանդը և բանաստեղծական ապշեցուցիչ մտածողությունը զարմացնում էին հոր հետ առընչվող գիտնականներին ու մտավորականներին: Նրա դիվանը« որում ընդգրկված են ղասիդեներ« մասնավիներ և թամսիլներ« մինչ օրս 8 հազար օրինակով մի քանի անգամ վերատպվել է: Փարվինը մահվանից մի քանի տարի առաջ այրել էր իր դիվանը« ուստի հետագայում հրատարակված որոշ բանաստեղծություններ պահպանվել են հոր կողմից հրատարակվող ՙԲահար՚ ամսագրում: Մալեքօշոարա Բահարը Փարվինի դիվանի նախաբանում գրել է© ՙԱյս դիվանում համադրված են խոսքի և բանականության երկու տարբեր ժանրեր« որոնք միասին ներկայացնում են մեկ ընդհանուր ամբողջական ժանր: Փարվինի գրական ոճն անչափ ինքնատիպ և գրավիչ է« քանի որ դրանցում համատեղված են Խորասանի կամ Նասեր Խոսրովի գրական ու իրաքյան կամ Ֆարս ոճերը« որոնք յուրահատուկ էին ՀաՖեզին և Սաադիին՚: Պահպանելով ավանդական ու դասական ոճըª խոսքի և արտահայտամիջոցների հարցում Փարվին Էթեսամին առավել արդիական ազատ ոճի կողմնակից էր: Փարվինի միտքն ամբողջովին ազատ ու անկախ էր« լի խոհափիլիսոփայական գաղափարներով և ժամանակակից մտածողությամբ:

            Արվեստի և խոսքի օրրան Իրանում բոլորովին էլ տարօրինակ չէ բազմաթիվ տղամարդ գրողների և բանաստեղծների առկայությունը« սակայն տաղանդի« խոսքի վարպետության և գաղափարային առումով« որպես կին ստեղծագործող, Փարվինն աննախադեպ երևույթ է: Փարվինն օժտված էր բանաստեղծին հատուկ բոլոր շնորհներով: Նեզամի Արուզին այս առնչությամբ ասել է© ՙԳուցե Փարվինն անգիր չէր հիշում դասական բանաստեղծներից տասներկու հազար բեյթ« սակայն իր ստեղծագործություններում այնքան արտահայտություններ« բառեր և համեմատություններ էր կիրառում« որ միայն այդքանն էլ բավական է՚: Փարվին Էթեսամիի միայն ՙԱրցունքի ճամփորդությունը՚ բանաստեղծությունը կարդալով կարելի է պատկերացում կազմել ասվածի մասին: Նրա բանաստեղծություններն ընթերցվում են ամենուրեքª պաշտոնական« ուրախության և տխրության արարողություններում« երիտասարդներին և մանուկներին դաստիարակելիս ու խրատելիս և այլն: Իրանցիները Փարվինի ստեղծագործություններին ծանոթանում են դեռևս դպրոցից« քանզի դրանք ընդգրկված են պարտադիր ուսումնական ծրագրերում: Ժամանակակից դասականներից ոչ մեկի ստեղծագործությունները նրա ստեղծագործությունների նման սիրված չեն և ժողովրդականություն չեն վայելում:

            Փարվինը բարոյական և  հասարակական խնդիրներ արծարծող պոետ է: Նա տարրական պարագաների« կենդանիների« թռչունների« թելի և ասեղի« ցորենի ու ոսպի հատիկի միջոցով լավագույնս նկարագրում է կեղեքվածների և չքավորների իրավիճակն ու նրանց խնդիրները: ՙՍաբայից մինչև Նիմա՚ գրքի հեղինակը գրում է© ՙՆա չի գրում անձնական ցանկությունների« կանացի սիրո և խառնվածքի մասին« փիլիսոփայական ուղղություններից գաղափար չունի և չի ձգտում քարոզել կամ հերքել որևէ ուղղություն« այլ ցանկանում է իր բանաստեղծության և տաղանդի միջոցով բարեփոխել բարոյականությունն ու հասարակությունը՚:

            Փարվինն ապրեց ընդամենը երեսունհինգ տարի« սակայն համարվեց Ֆորուղ Ֆառռոխզադից և Սիմին Բեհբահանիից առաջ եղած իրանցի ամենամեծ և տաղանդավոր բանաստեղծուհին: Համարձակորեն կարելի է ասել« որ նրա ստեղծագործություններում չկա գաղափարների կրկնություն« ինչն ուրիշների մոտ սկսվել էր դեռևս նրանից տասնյակ տարիներ առաջ:

 

 

Թռիչքի երազանք

 

Թռչելու իղձով աղավնու մի ձագ

Բացեց թևերը մի օր համարձակ,

Ճյուղից-ճյուղ թռավ, որ հասնի պուրակ`

Տանիքից թռավ մինչև առվի ափ:

Սակայն այդ ճամփան շատ երկար թվաց,

Ամեն ինչ մթնեց աչքերի առաջ,

Ահ ու սարսափից տեղում քարացավ,

Հոգնած ու տանջված կես ճամփին մնաց:

Մերթ մտամոլոր չորս կողմն էր նայում,

Մեկ էլ գլուխը թևի տակ առնում`

Ոչ եղածի հետ կարող էր հաշտվել,

Ոչ էլ կարող էր դեպի ետ թռչել:

Չէր հասկանում թե ինչ եղավ իր հետ`

Տան ճանապարհը կորցրել էր անհետ:

Երեկոն իջավ, քաղցած էր, էր ծարավ

Եվ նույնիսկ քունը աչքերից փախավ:

Թուլացած ընկավ, վախից կծկված.

- Մայրիկ ջան, ու±ր ես, - ողջ ուժով ճչաց:

 Մոտակա ծառից մայրն այսպես խոսեց.

- Մեծամտության վերջը դա հենց,

Մեծամիտները ընկնում են այդպես:

Թռչելու համար դու դեռ շատ փոքր ես

Համբերություն ու խելք պիտի ձեռք բերես:

Թեռչել քեզ համար դեռ վաղ է, դժվար

Սկսնակները միշտ ընկնում են վար:

Ժամանակը կտա համարձակություն,

Ջանքն ու եռանդը` թևեր ու փետուր:

Դեռ սիրտդ թույլ է, մարմինդ` տկար

Ճակատագրի խաղերը` ներկա,

Դու դեռ չես ելել փողոց ու կտուր,

Չես տեսել վանդակում տանջվելը իզուր`

Երեխաների հաճույքի համար:

Տհաս մտքերով փորձ ձեռք չես բերի,

Չես կարող կյանքում դու առաջ քայլել,

Թե չունես պաշար գիտելիքների:

Կյանքի դասերը պետք է լավ սերտել`

Նախ ամուր կանգնել ոտքերի վրա,

Ապա թռչելու մասին մտածել:

Առանց թևերի անհնար է թռչել,

 Ճախրելուց բացի կա նաև ընկնել:

 

 

Դամբանական

 

Այժմ սև հողն է բարձը բանաստեղծի

Ով բարձր էր գրական անդաստանում

Եվ քաղցր էր իր խոսքն ու սիրելի,

Թեև քաղցրություն չճաշակեց կյանքում:

Խոսքերով հարուստ այնքան ու բառերով

Հանգուցյալին տրվող աղոթք ու Յասին  է մուրում

Թող բարեկամները հիշեն նրան.

Տխուր է սիրտը, թե չունի բարեկամ,

Աչքի մեջ հողը շատ է տանջալի,

Իսկ քարը կրծքին ծանր է անտանելի:

Այս մահիճը տեսնելով նա  դասեր կքաղի

Ով ճշմարտությունը տեսնելու ունակ աչք ունի`

Ով էլ որ լինես, որտեղից էլ գաս

Վերջին կայանդ սա է լինելու:

Մարդը, որոքան էլ ամենակարող,

Անճարակ է դառնում այս սահմանին:

Միակ լուծումը լուռ հանձնվելն է

Եվ հնազանդվելը նրա հրամանին:

Ծնել, սպանել և հանձնել    հողին`

Հնագույն ավանդույթն է աշխարհի:

Այս տանջարանում նա է երջանիկ,

Ով սփոփել է կյանքում գեթ մեկին:

  

Թարգմ.  Հովիկ Վարդումյանը